Tìm hiểu về lễ giải hạn của người Tày ở Chợ Đồn

Trong văn hóa tâm linh của dân tộc Tày Chợ Đồn thì “giải hạn” (lẩu then, lẩu pụt), được coi là một nghi lễ văn hóa truyền thống, luôn mang đậm tính chất tín ngưỡng của dân tộc. Phong tục cúng giải hạn của người Tày đã có từ rất lâu, và được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Cho đến nay, nghi lễ này vẫn được các thế hệ người dân tộc Tày lưu giữ, bảo tồn, và phát huy những giá trị văn hóa này.

Lễ giải hạn của người Tày thường được tổ chức vào mùa xuân, nhất là dịp sau tết nguyên đán, khi vào thời điểm cỏ cây, hoa lá trong rừng nở rộ, các gia đình người Tày lại tìm gặp thầy then, thầy pụt để xem ngày lành, sau đó tiến hành chuẩn bị lễ vật và đi đón các thầy then, thầy pụt đến nhà để làm lễ cúng giải hạn cho con cháu trong gia đình, nhằm xua đuổi cái xấu, cầu mong mội năm mới an lành, mùa màng bội thu. Trong quan niệm của người Tày, thành phần quan trọng nhất trong lễ giải hạn chính là thầy then, thầy pụt, họ là người được cộng đồng tin tưởng, xem là người có khả năng nói chuyện, giao tiếp với thế giới tâm linh, những người đã khuất. Thông qua nhãn quan của các thầy then, thầy pụt thì thế giới tâm linh hiện lên thật rõ ràng, rành mạch bao gồm cõi trời, cõi đất, và cõi nhân gian.

Để chuẩn bị cho một lễ giải hạn, ngoài bàn thờ tổ tiên trong nhà, gia chủ phải chuẩn bị thêm hai mâm lễ. Một mâm để cho thầy làm lễ ( Bôm lệ) được đặt ở sảnh giữa trong nhà dưới bàn thờ tổ tiên, các hoạt động cúng bái của thầy then được diễn ra tại đây. Còn một mâm nhỏ nữa gọi là mâm hành khiến, tức là lễ vật cho các quân binh nhà thầy then, thầy pụt đi lên thiên giới để xin lộc, xin thiên đình ban phúc và đề đạt nguyện vọng của gia chủ. Các lễ vật trong mâm bao gồm một con gà luộc ( Cáy tổm ) có đủ lòng, mề, tim, gan. Một gói xôi nếp ( khẩu nua ), một chai rượu và một bát gạo có thắp hương cắm ở chính giữa bát. Ngoài mâm lễ hành khiến, gia chủ phải chuẩn bị hai cây chuối rừng ( co bjooc) hai căn nhà lầu và hai chiếc thuyền hoa ( pè), một con gà sống ( cáy mạ) tượng trưng là con ngựa làm phương tiện cho quân binh nhà thầy lên thiên giới, bên cạnh phải có thêm hũ gạo nhỏ đặt cạnh mâm hành khiến, tượng trưng cho số lương thực để dành cho quân binh nhà thầy ăn trên đường đi làm việc.

 
   
 Trang phục và đồ lễ giải hạn của người Tày Chợ Đồn  

 

Phần đầu trong lễ cúng giải hạn là nghi thức gọi quan quân đến để nhận nhiệm vụ lên thiên giới bày tỏ nguyện vọng của gia chủ thông qua thầy cúng. Nếu giải hạn là then thì vật dụng là cây đàn tính, còn với thầy pụt thì có chiếc quạt và xóc nhạc ( gồm nhiều quả nhỏ ghép nối lại với nhau bằng các vòng tròn sắt hoặc đồng). Khi những làn điệu then cổ cất lên chính là lúc những vật dụng này phát huy tác dụng. Trong phần lễ của thầy pụt thì xóc nhạc tượng trưng cho tiếng reo vòng lục lạp của ngựa phi, tiếng nhạc vang lên tượng trưng cho tiếng ngựa phi được thầy pụt dẫn đoàn quân lên thiên giới  cùng với lời then ví dụ như “ Nhằng đảy lồng áng nọong, nhằng đảy lồng áng nàng,tằng pi nả pi lăng ra áng cộ, nhằng đảy khám nặm bó lai pi” hoặc là “ Phạ quét lủng pền đao, buôn quét khao pền bjoc, lủng óc pền niêng hỏi, chỏi óc pền tha vằn”.

Người Tày tin rằng đó là tổng hòa các thứ tiếng có trong trời đất qua mỗi biểu tượng thiên – địa – nhân. Với thầy then thì chiếc đàn tính được coi như tiên trên trời ban cho, chùm xóc nhạc tượng trưng cho đoàn âm binh dưới đất, còn giọng hát then đại diện cho con người và muôn loài trên dương gian. Khi xooc nhạc kết hợp với tiếng đàn tính và những lời ca then cổ sẽ tạo nên những điệu hát nhịp nhàng ổn định, tạo âm thanh đa chiều, có màu sắc riêng.

Một yếu tố quan trọng không thể không nhắc đến đó là trang phục của các thầy then, thầy pụt trong khi hành lễ. Màu sắc chủ đạo là đỏ, vàng, chàm, trắng. Mỗi một màu tương ứng với một vị thần linh. Lễ phục của thầy then, thầy pụt cùng với không gian nghi lễ đã tạo thành một sân khấu rực rỡ sắc màu mang đậm dấu ấn tâm linh, đưa người xem như chìm vào một thế giới khác. trong lễ cúng giải hạn ngoài những lời then, điệu hát cổ thì theo quan niệm, sau khi vượt qua mỗi cửa ải trên đường tới thiên giới, thầy cúng sẽ dùng hai thẻ gỗ để gieo quẻ, để xin lộc tới cho gia đình. Nếu như gia chủ thành tâm và âm phần trong nhà tốt thì việc xin quẻ sẽ diễn ra thuận lợi, lễ cúng sẽ diễn ra suôn sẻ và kết thúc tốt đẹp. Nghi lễ sẽ kết thúc sau phần nhập hồn của thầy cúng, khi thầy đã đưa quan binh lên tới thiên giới và đã hoàn thành công việc giải hạn cho gia chủ, thông qua những lời then cổ, tiếng tính và tiếng xóc nhạc được các vị thầy cúng cất lên trong suốt quá trình diễn ra buổi lễ.

Giải hạn nói chung cũng như lẩu then, lẩu pụt đều là các hình thức diễn sướng cổ của người dân tộc Tày. Đây là hình thức sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng dân gian lâu đời của người Tày được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Tuy nhiên, hiện nay do ảnh hưởng của cơ chế kinh tế thị trường, cũng như nhận thức về giá trị văn hóa truyền thống ở một bộ phận người dân có những thay đổi nhất định, cùng sự giao thoa giữa các yếu tố văn hóa mới đã tác động đến loại hình dân gian truyền thống này; các thầy then, thầy pụt đang dần ít đi, dẫn tới nguy cơ ngày càng mai một. Vì vậy việc bảo tồn và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống là việc làm hết sức cần thiết, cần sự quan tâm của các cấp, các ngành và của toàn xã hội để loại hình sinh hoạt văn hóa dân gian này ngày càng có sức lan tỏa và trường tồn cùng thời đại./.

Bài trướcXã Bằng Phúc được đầu tư kênh mương Khuổi Cưởm – Nà Hồng
Bài tiếp theoSôi nổi phong trào tập luyện thể dục dưỡng sinh