NHÀ SÀN TRUYỀN THỐNG CỦA NGƯỜI TÀY HUYỆN CHỢ ĐỒN

 

Mỗi dân dân tộc đều mang một sắc thái văn hóa riêng. Trong văn hoá của người Tày bao gồm cả văn hoá vật chất và văn hoá tinh thần. Người Tày coi bản sắc văn hoá là cái riêng của dân tộc mình để phân biệt với các dân tộc khác. Khi nói đến dân tộc Tày không thể không nhắc đến ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày. Đây không chỉ là một nét đẹp của người Tày  về mặt kiến trúc thẩm mĩ mà ở đó còn chứa đựng cả những giá trị nhân sinh. Từ thời xa xưa do sống ở gần rừng, gần núi có nhiều mối nguy hiểm rình dập nên con người ở đây đã nghĩ ra cách dựng ngôi nhà lên cao để tránh thiên tai, thú dữ. Nhà sàn nhiều gian là hình thái cư trú chủ yếu của người Tày nơi đây. Nhà được dựng bên sườn đồi hay dưới chân núi hoặc trên bãi đất ven suối hay kiểu tựa lưng vào núi và hướng ra cánh đồng. Nhà sàn được làm tương đối cao, và có kết cấu chắc chắn. Ngày nay, nhà sàn có phần được thay đổi cả về kết cấu, kiến trúc và vật liệu.

Khi làm nhà mới, người Tày cũng rất chú ý việc chọn ngày và hướng của ngôi nhà, để làm một ngôi nhà thì đầu tiên chủ nhà phải đi xem ngày lành tháng tốt, xem có phạm vào ngày kiêng kị gì của gia đình không. Khi vào nhà mới thì chủ nhà phải dùng một bó đuốc châm lửa rồi nhóm bếp và duy trì không để bếp lửa tắt đến sáng hôm sau, điều này có nghĩa như khai mở sự sống cũng như xác định quyền sở hữu của ngôi nhà.

Mỗi nhà đều có hàng rào bao bọc xung quanh. Bên cạnh nhà có một vài công trình khác như nhà vệ sinh, chuồng trâu, chuồng lợn, chuồng gà…

Bộ phận chủ yếu của ngôi nhà sàn là bộ cột, kèo, và xuyên, nó là bộ khung quyết định sự vững chãi và tạo nên hình dáng của ngôi nhà, có ảnh hưởng đến tính thẩm mĩ của ngôi nhà. Cột có nhiệm vụ trụ vững trên mặt đất làm điểm tựa cho toàn ngôi nhà, xuyên và kèo đều được gắn vào các cây cột bằng các lỗ đục trên cột. Kèo tạo nên phần chóp nhọn và sườn của mái nhà. Xuyên có tác dụng liên kết các cây cột với nhau, góp phần tạo nên bộ khung nhà. Ngoài ra còn có các bộ phận phụ như đòn tay, mè, dui. Phên và  vách của  ngôi nhà sàn trước đây chủ yếu được bưng bằng phên tre, nứa, ngày nay một số gia đình đã thay bằng ván gỗ.

Bước vào ngôi nhà sàn của người Tày bắt gặp đầu tiên là chiếc cầu thang (tháng đuây) được đặt ở ngay đầu hồi bên trái, cầu thang lên nhà được làm bằng gỗ rộng khoảng 20 – 25 cm, dài khoảng 120 -150 cm và có số bậc cầu thang lẻ. Tuy là bộ phận phụ nhưng chiếc cầu thang lại rất quan trọng đời sống sinh hoạt hằng ngày và mang yếu tố tâm linh của của dân tộc Tày.  Trước hết cầu thang là vật phục vụ cuộc sống hàng ngày của con người, không những thế  theo quan niệm của người Tày cầu thang là vật nối liền đất với sàn nhà, nên người Tày quan niệm đó là chiếc cầu nối giữa âm và dương. Bậc thang lên xuống bao giờ cũng là số lẻ, người Tày ở Chợ Đồn thường làm 7 bậc hoặc 9 bậc tùy theo độ cao của sàn nhà,  số 7, số 9 tượng trương cho 7  vía, 9 vía của con người, số lẻ là chưa viên mãn đầy đủ vẫn có thể phát triển tiếp, nếu làm bậc thang là số lẻ thì gia đình sẽ làm ăn tấn tới, thuận lợi và gặp may mắn.

Nhà sàn của người Tày thường có cửa chính và cửa phụ, cửa chính được đặt ở bên cầu thang lên xuống,  cửa được làm từ hai miếng ván, mép ngoài ở hai đầu trên và dưới mỗi miếng ván sẽ có một chiếc trụ cắm vào lỗ đục ở hai bên để làm trụ xoay khi đóng, mở cửa, cửa sẽ được đóng chặt bởi chiếc then cài ngang bằng gỗ hoặc thanh tre. Ngày nay cửa nhà sàn của người Tày đã có nhiều thay đổi như cửa kính, cửa chớp…còn cửa phụ là cửa ra phía sàn phơi ( chàn), mặt sàn được dát kín bằng thân cây tre chẻ nhỏ, chức năng chính dùng để phơi thóc, ngô, các sản phẩm từ nông nghiệp,  ba phía quanh sàn được người dân dựng cột cao và bắc thêm cây tre nhỏ để phơi quần áo. Sàn phơi được làm độc lập có bộ cột riêng chôn cố định xuống đất

Gác bếp của người Tày Chợ Đồn được làm từ những cây tre to, và gác được làm bên trên bếp, cách bếp lửa khoảng 3 – 4 m. người ta gác những cây tre này qua cây xuyên tạo thành gác giống như gác xép, nó được coi như một kho chứa đồ cũng như tận dụng sức nóng của lửa mỗi khi nấu nướng để bảo quản làm khô một số sản phẩm nông nghiệp như ngô, lạc, khoai…

 Ảnh minh họa

 

Sự bài trí trong ngôi nhà sàn của người Tày cũng rất chặt chẽ. Sự bài trí này thể hiện được nề nếp của gia đình. Gian đầu tiên gần cửa chính là nơi tiếp khách và diễn ra mọi hoạt động của nam giới. Gian giữa là nơi để bếp lửa, nơi để nấu ăn và mọi người xum vầy quay quần bên nhau mỗi khi đông về. Gian  phía dưới giáp vách là nơi để chạn bát. Gian thứ ba là nơi để bàn thờ tổ tiên, và giáp với bàn thờ tổ tiên giáp vách phía bên trên là chỗ ngủ của chủ nhà. Gian phía trong cùng là chỗ ngủ của phụ nữ.

Sinh hoạt hàng ngày của người Tày trên ngôi nhà sàn cũng có sự phân chia rõ ràng, phụ nữ, con gái  thì không được ngồi cạnh trên của bếp lửa, hầu như chỉ ngồi cạnh phía dưới của bếp lửa và tránh đi qua trước bàn thờ. Còn người đàn ông, người cha người nắm quyền quyết định mọi việc trong gia đình thì mới được ngồi uống nước và chờ cơm ở cạnh trên của bếp và ngồi ở khu cửa sổ gian chính giữa của ngôi nhà khi hè đến.

Mái nhà của người Tày thường được lợp bằng lá cọ thứ lá rất sẵn có ở nơi đây ( ngày nay thì một số nhà sàn cũng thay đổi lợp bằng tấm lợp hoặc mái ngói), lá cọ được chia làm đôi sau đó được kết lại theo chiều ngang của thanh tre đã được cố định trên khung mái nhà. Mái nhà lợp bằng lá cọ che mưa, che nắng rất tốt, lại nhẹ phần mái, nếu lợp được tốt, lá cọ to và dầy thì mái nhà có thể sử dụng từ 15 đến 20 năm, đặc biệt vào mùa hè nóng bức mà ở trong ngôi nhà sàn thì vô cùng mát mẻ dễ chiu.

Để làm nên một ngôi nhà sàn rất khó khăn vất vả, vì vậy ngay từ khi mới chuẩn bị làm nhà và khi sống ở trong nhà cũng có rất nhiều điều kiêng kỵ . Trong việc chọn cây làm nhà người Tày kiêng không chọn cây sâu gốc, cây cụt ngọn vì đấy là những cây bệnh tật, nếu lấy về làm nhà thì người trong gia đình sẽ ốm yếu theo. Khi dựng nhà người ta kiêng không được quay ngọn cây xuống đất, khi dựng cột hay chôn sàn người ta kiêng có bóng người nấp nơi dặt cột vì như thế dễ phạm vào thân thể người có bóng nấp đó.

Sinh hoạt trong ngôi nhà sàn cũng có những quy định riêng, bố không được vào buồng ngủ của con dâu, con gái. Phụ nữ thì kiêng không đi lại trước bàn thờ, không được ngồi cạnh tiếp khách vì như vậy xem như không tôn trọng chồng, xen vào công việc của chồng. Phụ nữ không được ngồi ở cạnh trên của bếp vì đây là nơi dành cho nam giới, không được trèo lên gác bếp để lấy đồ vì như vậy coi là không tôn trọng người đàn ông trong gia đình.

Ngày nay, do ảnh hưởng của cơ chế kinh tế thị trường và sự giao thoa giữa các nền văn hóa khác nhau nên ngôi nhà sàn truyền thống của người Tày ở Chợ Đồn đang có phần bị biến đổi, thêm vào đó có những cách tân hiện đại hơn, sự bài trí trong ngôi nhà sàn cũng thay đổi, những điều kiêng kỵ cũng giảm bớt, những vật liệu truyền thống đang dần được thay bằng những vật liệu bền vững hơn.

Nhà sàn của Người Tày là nơi chứa đựng những giá trị nhân sinh, tín ngưỡng, phong tục tập quán lâu đời, là tổ ấm, là nơi để cho các thành viên trong gia đình quây quần bên nhau sau thời gian làm việc vất vả, không những thế nhà sàn còn thể hiện được những giá trị lâu bền về mặt kỹ thuật, nghệ thuật và nuôi dưỡng tâm hồn con người, nó trở thành di sản văn hóa vật thể rất cần được bảo tồn, lưu giữ cho các thế hệ mai sau. Vì vậy, rất cần sự quan tâm của các cấp, các ngành và của toàn xã hội để loại hình văn hóa này có thể tiếp tục được phát huy, bảo tồn và ngày càng phát triển./.

Bài trướcSôi nổi phong trào tập luyện thể dục dưỡng sinh
Bài tiếp theoYên Thượng tổ chức thành công Đại hội Đại biểu Đảng bộ xã lần thứ XXI, nhiệm kỳ 2015-2020